Historiku i Delvinës

delvina-3Delvina është një nga qytetet me jugore të Shqipërisë. Ajo kufizohet në veri me Gjirokastrën (Mali i gjerë ose i quajtur ndryshe Mali i Sopotit ndan te dy qytetet), dhe ne jug-perëndim me Sarandën. Ne jug te Delvinës shtrihet fushëgropa e Delvinës qe përfshin fushën e Vurgut, Fushën e Bajkajt dhe Fushën e Vrines. Nga veriu qyteti Delvinë kufizohet me Lefterhorin e Kakodhiqin, nga jugu me Vllahatin e Kostarin, nga lindja me Kakodhiqin, nga perëndimi me Rusanin. Vendbanimi Rusan para vitin 1945 ka qenë lagje e qytetit të Delvinës. Vendbanimet VllahatBamatat edhe Stjar pranë Delvinës ishin gjithashtu në kohë të konsideruar të jenë lagjet e Delvinës. Delvina ka këto lagje: Papuçi/uVare (Varre), Xhermëhallë/a, (qyteti i vjetër), Mukërsi dhe Llaka (lagjia e krishterë).Qyteti shtrihet në një zonë kryesisht malore, dhe lagjet janë të vendosura në disa vende:

  • Në veri : Lagjja Vare dhe Lagjia Kasapaj
  • Në qendër : Pazari dhe Lagjia Xhermahalle
  • Në lindje : Lagja “Lejla Malo” (Llake dhe Mukers)
  • Në Jug-perëndim : Lagja “9 tetori” ose e njohur ndryshe Lagja Papuçi”

delvina-4Sanxhaku i Delvinës u krijua në mesin e shekullit XVI. Qyteti i saj ishte i qarkut Delvinë, por gjatë shekullit XVIII Pashai i zonës lokale e zhvendosi qendrën e sanxhakut nga Delvina në Gjirokastër. Emri i saj zyrtar nuk ndryshoi, megjithatë ajo referohej si sanxhaku i Gjirokastrës. Në 1635, sipas Kodeksit të kishës së Delvinës, kur myslimanët ishin rritur e banonin në lagjet e populluara me ortodoksë e të Udhëtari turk Evlia Çelebi vizitoi Delvinën rreth 1670 dhe dha disa informata rreth qytetit në librin e tij të udhëtimit. Ai shpjegoi se, Delvina në kohët mesjetare ishte në duart e spanjollëve, dhe më pas të venedikasve. Në kohën e tij, Ajaz Mehmet Pasha – një shqiptar amtar – qeverisi sanxhak-beun e Delvinës. Sanxhaku përbëhej nga 24 ziamete dhe 155 timare. Ishte një garnizon turk, komanda e të cilit në kështjellë ishte nga Delvina. Sipas përshkrimit të Çelebis, kalaja e vogël kishte një cisternë të mirë, një depo municioni dhe një xhami të vogël. Në qytet kishte rreth 100 shtëpi ndërtuar me tulla. Këto qëndronin relativisht larg dhe gati çdo shtëpi kishte një kullë. Ai vë në dukje se një mur qyteti ishte zhdukur. Qyteti kishte disa xhami, tri medrese dhe rreth 80 dyqane, si dhe një vend-tregu të Në ￱llim të shekullit XX një çetë e përbërë nga 200 aktivistë të Zgjimit Kombëtar Shqiptar ishte formuar në Delvinë. Gjatë Luftërave Ballkanike dhe pas disfats osmane, ushtria greke hyri në qytet në 3 mars 1913. Në qershor 1914 qyteti priti Asamblenë Kushtetuese të përfaqësuesve të Epirit të Veriut, që diskutoi dhe në fund miratoi Protokollin e Korfuzit, në 26 korrik 1914. Delvina pas kësaj u bë pjesë e Republikës jetëshkurter autonome të Vorio Në atë kohë, në Delvinë qenë ngritur disa nga ndërmarrjet më të mëdha të rrethit, si ajo e artizanatit, ku punonin qindra artizanë, si rrobaqepës, këpucarë, kovaçë, teneqepunues, samarxhi; ndodhej ndërmarrja e marangozëve, thertorja e vetme në rrethet e Jugut, që furnizonte me prodhime mishi deri edhe Tiranën, fabrika e vajit, ndërmarrjet tregtare të shitblerjes dhe ato prodhuese, me një aktivitet të gjerë në qytet e në fshat. Pra, Delvina qe edhe qendra e institucioneve shtetërore, edhe qendër e institucioneve arsimore e kulturore, por mbi të gjitha një qendër me veprimtari të gjerë prodhuese. Kjo ndikonte që ajo të ishte më e populluar se Saranda dhe, rrjedhimisht, kishte më shumë nxënës, si në shkollën e ditës, por sidomos në shkollat e mbrëmjes (quajtur ndryshe “Shkolla e natës”). Delvina kishte dy shkolla shtatëvjeçare, “10 Korrikun” dhe “Lefter Talon”. Në këtë të dytën vinin kryesisht nxënës të minoritetit grek nga fshatrat përreth Delvinës, si Kakodhiqi, Lefterhori, Brailati, Sirakati, Kostari etj., por dhe nga lagjja “Llakë” e Delvinës, ku banonin disa familje minoritare. Kjo quhej shkollë e minoritetit grek. Shumica e nxënësve që vinin nga fshatrat, shkollën ￱llore e bënin në gjuhën greke. Në shtatëvjeçaren “10 Korriku” të gjitha Në vitet ’50 nga qeveria u morën masa të shumta që shkolla shtatëvjeçare, si shkolla më masive, të forcohej e të konsolidohej. Tashmë programet dhe tekstet e reja, në tërësi ishin hartuar. Me një dekret të posaçëm të Kuvendit Popullor të vitit 1952, arsimi shtatëvjeçar u bë i detyruar dhe falas. Ky ishte në vazhdim të dekretit të vitit 1946, kur u shpall arsimi ￱llor i detyruar duke ￱lluar që nga mosha 7 vjeç. Në këtë kohë, të mbështetur nga kolektivi pedagogjik, nga komiteti i prindërve, por edhe nga organizatat shoqërore dhe organet e pushtetit të qytetit, u bë një fushatë e madhe bindëse e sqaruese që asnjë nxënës të mos mbetej pa regjistruar në shkollë. Kjo, sepse kishte ende prindër në qytet, por edhe në fshatrat e afërt, brenda rrezes së detyrimit shkollor, që i mbanin fëmijët në shtëpi dhe i përdornin për punë të ndryshme.

Në antikitet rajoni ishte i banuar nga ṁsi grek i Kaonëve. Në mesjetë, Delvina ishte pjesë e Despotit të Epirit. Pas disfatës së ṁseve sllave në 616-n, kur ata pa sukses rrethuan Selanikun, një nga ṁset (Vajunites) emigroi në Epir. Deri në shekullin XIV ky rajon në Epir ishte referuar si Vanegetia, përkundër emrit të këtij ṁsi sllav. Toponime të ngjashme, si Viyanite ose Viyantije, mbijetuan deri në shekullin XVI, kur u zëvendësua me emrin Delvinë. Delvina nën kontrollin osman Sanxhaku i Delvinës u krijua në mesin e shekullit XVI. Qyteti i saj ishte i qarkut Delvinë, por gjatë shekullit XVIII Pashai i zonës lokale e zhvendosi qendrën e sanxhakut nga Delvina në Gjirokastër. Emri i saj zyrtar nuk ndryshoi, megjithatë ajo referohej si sanxhaku i Gjirokastrës. Në 1635, sipas Kodeksit të kishës së Delvinës, kur myslimanët ishin rritur e banonin në lagjet e populluara me ortodoksë e të krishterë, konṁskuan kishat e tyre dhe i konvertuan ato në xhami, duke i detyruar të krishteret e paislamizuar të largoheshin në lagjet e tjera të qytetit. Udhëtari turk Evlia Çelebi vizitoi Delvinën rreth 1670 dhe dha disa informata rreth qytetit në librin e tij të udhëtimit. Ai shpjegoi se, Delvina në kohët mesjetare ishte në duart e spanjollëve, dhe më pas të venedikasve. Në kohën e tij, Ajaz Mehmet Pasha – një shqiptar amtar – qeverisi sanxhak-beun e Delvinës. Sanxhaku përbëhej nga 24 ziamete dhe 155 timare. Ishte një garnizon turk, komanda e të cilit në kështjellë ishte nga Delvina. Sipas përshkrimit të Çelebis, kalaja e vogël kishte një cisternë të mirë, një depo municioni dhe një xhami të vogël. Në qytet kishte rreth 100 shtëpi ndërtuar me tulla. Këto qëndronin relativisht larg dhe gati çdo shtëpi kishte një kullë. Ai vë në dukje se një mur qyteti ishte zhdukur. Qyteti kishte disa xhami, tri medrese dhe rreth 80 dyqane, si dhe një vend-tregu të hapur. Në 1878 shpërthen një rebelim grek me revolucionarët, kryesisht epirotë, duke marrë kontrollin e Sarandës dhe Delvinës. Megjithatë, ajo u shtyp nga trupat osmane, të cilët dogjën 20 fshatra të rajonit. Në ṁllim të shekullit XX një çetë e përbërë nga 200 aktivistë të Zgjimit Kombëtar Shqiptar ishte formuar në Delvinë. Gjatë Luftërave Ballkanike dhe pas disfats osmane, ushtria greke hyri në qytet në 3 mars 1913. Në qershor 1914 qyteti priti Asamblenë Kushtetuese të përfaqësuesve të Epirit të Veriut, që diskutoi dhe në fund miratoi Protokollin e Korfuzit, në 26 korrik 1914. Delvina pas kësaj u bë pjesë e Republikës jetëshkurter autonome të Vorio Epirit. Komuniteti hebre Deri në Luftën e Dytë Botërore, një komunitet i vogël hebre ekzistonte në Delvinë. Ai përbëhej nga hebrenj nga Spanja, që kishin ardhur në Delvinë në kohën e sundimin osman dhe kishte lidhje të ngushta me komunitetin e madh hebre në Janinë. Pas luftës, pothuajse të gjithë hebrenjtë emigruan drejt Izraelit. Arsimi & zhvillimi Shkolla e parë në Delvinë, një shkollë në gjuhën greke, u themelua në 1537, kur qyteti ishte ende nën kontrollin e Venedikut, dhe u mirëmbajt nga trashëgimtarët e familjeve të pasura lokale. Në ṁllimet e viteve ’50, Delvina ishte rreth, ndërsa Saranda ishte në varësi të saj. Në të ndodhej qendra e rrethit, Komiteti Ekzekutiv dhe Komiteti i Partisë; po ashtu institucionet, si: gjykata, prokuroria, dega e brendshme dhe ajo ushtarake, spitali, banka etj. Në atë kohë, në Delvinë qenë ngritur disa nga ndërmarrjet më të mëdha të rrethit, si ajo e artizanatit, ku punonin qindra artizanë, si rrobaqepës, këpucarë, kovaçë, teneqepunues, samarxhi; ndodhej ndërmarrja e marangozëve, thertorja e vetme në rrethet e Jugut, që furnizonte me prodhime mishi deri edhe Tiranën, fabrika e vajit, ndërmarrjet tregtare të shitblerjes dhe ato prodhuese, me një aktivitet të gjerë në qytet e në fshat.

Pra, Delvina qe  edhe qendra e institucioneve shtetërore, edhe qendër e institucioneve arsimore e kulturore, por mbi të gjitha një qendër me veprimtari të gjerë prodhuese. Kjo ndikonte që ajo të ishte më e populluar se Saranda dhe, rrjedhimisht, kishte më shumë nxënës, si në shkollën e ditës, por sidomos në shkollat e mbrëmjes (quajtur ndryshe “Shkolla e natës”). Delvina kishte dy shkolla shtatëvjeçare, “10 Korrikun” dhe “Lefter Talon”. Në këtë të dytën vinin kryesisht nxënës të minoritetit grek nga fshatrat përreth Delvinës, si Kakodhiqi, Lefterhori, Brailati, Sirakati, Kostari etj., por dhe nga lagjja “Llakë” e Delvinës, ku banonin disa familje minoritare. Kjo quhej shkollë e minoritetit grek. Shumica e nxënësve që vinin nga fshatrat, shkollën fillore e bënin në gjuhën greke. Në shtatëvjeçaren “10 Korriku” të gjitha mësimet zhvilloheshin në gjuhën shqipe, ndërsa gjuha greke mësohej me orë më vete, me program të veçantë. Po këtë shkollë e ndiqnin edhe nxënës shqipfolës, nga ato familje që qenë më pranë shkollës. Shkolla shtatëvjeçare “10 Korriku”, u ndërtua e re në një bahçe në lagjen “Papuçi’’. Po këtë emër mbajti më vonë edhe shkolla 11-vjeçare, e cila u vendos në krah të ish-fushës së futbollit. 7-vjeçarja, si shkollë më vete, u emërtua “1 Maji”, emërtim që e mban edhe sot e kësaj dite. Mësuesit e kësaj shkolle ishin Xhelal Berberi, që më vonë mori titullin “Mësues i Popullit”. Po ashtu edhe Ron Bogdo, Niko Isari, Teli Lluci, Spiro Mëhilli, Ilia Papapano, Piro Stefanidhi, Odise Thomari, Leonidha Licën, Llambi Partalin, Dhimitër Çelemengo e shumë të tjerë. Në vitet ’50 nga qeveria u morën masa të shumta që shkolla shtatëvjeçare, si shkolla më masive, të forcohej e të konsolidohej. Tashmë programet dhe tekstet e reja, në tërësi ishin hartuar. Me një dekret të posaçëm të Kuvendit Popullor të vitit 1952, arsimi shtatëvjeçar u bë i detyruar dhe falas. Ky ishte në vazhdim të dekretit të vitit 1946, kur u shpall arsimi fillor i detyruar duke filluar që nga mosha 7 vjeç. Forcimi i shkollës shtatëvjeçare dhe detyrimi për ta mbaruar atë, kërkonte një punë të madhe pedagogjike, organizative e shoqërore për të realizuar synimet e afërta dhe të largëta në mësimin dhe edukimin e nxënësve. Në këtë kohë, të mbështetur nga kolektivi pedagogjik, nga komiteti i prindërve, por edhe nga organizatat shoqërore dhe organet e pushtetit të qytetit, u bë një fushatë e madhe bindëse e sqaruese që asnjë nxënës të mos mbetej pa regjistruar në shkollë. Kjo, sepse kishte ende prindër në qytet, por edhe në fshatrat e afërt, brenda rrezes së detyrimit shkollor, që i mbanin fëmijët në shtëpi dhe i përdornin për punë të ndryshme. Në tërësi, u arrit që detyrimi shkollor në shkollat e Delvinës të atyre viteve të realizohej me sukses, me përjashtime të rralla, për të cilat u morën masa administrative sipas ligjit. Një kujdes i veçantë në Delvinë iu kushtua shkollave pa shkëputje nga puna për nëpunësit, punëtorët dhe ushtarakët që nuk e kishin mbaruar arsimin shtatëvjeçar, por edhe atë të mesëm.

Facebook Comments